Trang chủ

Bài 9

 Nhạc lễ cổ truyền làng Bích Khê

                    ĐỖ THIÊN THẠCH

 

Làng Bích Khê thuộc xã Triệu Long, huyện Triệu Phong, tỉnh Quảng Trị. Với vị trí địa lý nằm trãi dài giữa một bên là đường tỉnh lộ 64 và một bên là con sông Thạch Hản, phía nam giáp thôn Hậu Kiên (Triệu Thành), phía bắc giáp với thôn Đâu Kênh (Triệu Long). Mãnh đất được xem là “Địa linh – nhân kiệt”. Bởi nơi đây đã sản sinh ra rất nhiều người có ích cho đất nước, một trong những cái nôi sản sinh và gìn giữ nhạc cổ truyền dân tộc của tỉnh nhà.

 

Theo “Bộ sử ký Lam Sơn chiến sự” và “Đại Việt sử ký Hóa Châu” thì vào năm Canh Ngọ (1472), các vị tướng lãnh trong đội quân áo vãi Lam Sơn (Lê Trừ, Đỗ Đức Mẫn, Hoàng Công Hội) trong đoàn truy kích giặc Minh đến xứ Bích Đàm, thấy phong cảnh nơi đây hữu tình, giao thông thủy bộ thuận lợi các ngài đã dừng chân lại nơi đây cùng nhau khai phá đất đai và lập ra làng Bích Đàm (Bích Khê hiện nay). Trãi qua khoảng 5-6 thế hệ, cùng với việc phát triển về vật chất thì đời sống văn hóa tinh thần càng được chú trọng. Các nghi lễ cúng tế thần linh và tổ tiên được tổ chức thường niên và ngày càng đi vào bài bản. Chính vì lẽ đó mà nhạc lễ cổ truyền Bích Khê cũng được hình thành nhằm phục vụ cho các nghi lễ cúng tế cổ truyền và các lễ hội văn hóa của cộng đồng.

Theo “Gia phả của dòng họ Đỗ Thiên” thì vào đời thứ 10 có ông Đỗ Thiên Huệ là “Tỉnh nhạc trưởng” tỉnh Quảng Trị. Từ đó đến nay các hậu duệ, con cháu của ông đã có được 9 thế hệ liên tiếp làm nghề nhạc cổ truyền. Như vậy, trước đời ông Đỗ Thiên Huệ chắc chắn đã có người làm nghề nhạc cổ, nhưng rất tiếc là chưa tìm được văn bản nào nói đến điều này.

Trong gia phả của họ Hoàng và họ Lê cũng có ghi hai ông Hoàng Hữu Dụng và Lê Quang Tâm là những người làm nghề nhạc cổ truyền. Tương truyền rằng, các ông đã nhiều lần được vua mời vào phục vụ nhạc cổ cho lễ “Tế trời” ở đền Nam Giao và được nhà vua ban tặng “Bát phẩm”.

Đồng thời qua truyền miệng từ thế hệ này đến thế hệ khác của các vị làm nghề nhạc cổ trong làng, cũng như theo nhận định của các vị cao tuổi ở các làng khắp nơi trong tỉnh, thì làng Bích Khê là nơi có truyền thống nhạc lễ cổ truyền lâu đời nhất của tỉnh Quảng Trị.

Cách đây hơn 200 năm, các vị tiền nhân cổ nhạc của làng Bích Khê đã truyền thụ nhạc cổ truyền cho một đội nhạc ở làng Trung Chỉ (Đông Lương – Đông Hà), ngày nay các thế hệ hậu duệ của họ vẫn luôn có tình cảm hướng về cội nguồn. Một số địa phương khác như: Lam Thủy (Hải Vĩnh), Đồng Bào (Triệu Sơn), Nại Cửu (Triệu Đông), Thị xã Quảng Trị, phường 3 Đông Hà, Tân Liên (Hướng Hóa)…. và xa hơn nữa là ở Cù Bị, Đắc Lắc đã có nhiều người tìm đến học nhạc cổ truyền ở làng Bích Khê. Hiện nay họ đã trở thành những đội nhạc cổ chuyên phục vụ nhạc lễ cổ truyền rất nổi tiếng.

Từ những căn cứ trên có thể khẳng định rằng: làng Bích Khê là một trong những nơi có truyền thống cổ nhạc lâu đời – cái nôi sản sinh ra nhạc cổ truyền dân tộc của tỉnh Quảng Trị. Vì vậy mà ở nơi nào trong tỉnh có tổ chức các nghi lễ truyền thống quan trọng và có quy mô lớn đều muốn mời cho được ban nhạc lễ cổ truyền của làng Bích Khê.

Tiết mục hoà tấu nhạc dân tộc của Ban nhạc cổ truyền Bích Khê

Vốn là một loại nhạc không thể thiếu trong các lễ hội truyền thống, nghi lễ tôn giáo – tín ngưỡng. Từ trước cho đến nay những nghệ nhân cổ nhạc của làng Bích Khê đã gìn giữ và phát huy truyền thống nhạc cổ của làng rất tốt. Từ thế hệ trước truyền lại cho thế hệ sau, cha truyền cho con, con truyền cho cháu đến nay ở làng Bích Khê đã có ít nhất là 9 thế hệ làm nghề nhạc cổ truyền. Và ở mỗi thế hệ đều có những người rất giỏi và nổi tiếng, được khắp nơi trong tỉnh và cả các tỉnh khác biết đến như các ông Hoàng Hữu Chu, Đỗ Thiên Em, Lê Hoàn, Đỗ Sữ, Hoàng Hữu Đồng, Hoàng Hữu Phú, Đỗ Thiên Ngữ…, đây là những vị nhạc cổ có công lao rất lớn trong việc giữ gìn và phát huy truyền thống nhạc lễ cổ truyền của làng Bích Khê.

Hiện nay, ở làng Bích Khê có 30 người làm nghề nhạc lễ cổ truyền. Trong đó, có 1 gia đình đã 9 đời liên tiếp “cha truyền con nối”, hai gia đình có ba thế hệ cùng làm nghề nhạc cổ, có 2 người gần 80 tuổi (ông Đỗ Văn Thiện, Lê Trì). Đa số họ đầu có tay nghề rất giỏi, được giới nhạc lễ cổ truyền khắp nơi tôn trọng và kính nể. Chính vì được truyền thụ một cách kỷ lưỡng từ đời này sang đời khác – “cha truyền con nối” nên đến nay hầu như toàn bộ các bản nhạc cổ đều được các nghệ nhân trong làng giữ gìn và biểu diễn một cách rất điêu luyện và rất hay. Đặc biệt hiện nay những nghệ nhân nhạc cổ của làng còn giữ gìn và biểu diễn được điệu “Trống quân” chính thống. Một bản nhạc cổ thể hiện tính điêu luyện, đòi hỏi phải có tay nghề cao mới thực hiện được. Đây là bản nhạc thường được biểu diễn trong các lễ hội truyền thống, tín ngưỡng có quy mô lớn nhằm mục đích “cầu cho quốc thái dân an”. Có nghệ nhân đã gần 80 tuổi vẫn còn thổi được “Kèn Bầu” rất hay – một loại kèn rất to, rất khó thổi.

Nhờ có tay nghề giỏi và chất lượng nghệ thuật cao nên các nghệ nhân nhạc cổ của làng có địa bàn hoạt động rất rộng, bao gồm toàn bộ các địa phương trong tỉnh và cả các tỉnh khác như Thừa Thiên Huế, Quảng Nam, Đà Nẵng, TP HCM, Quảng Bình, Hà Tỉnh, Hà Nội….

Ban nhạc cổ truyền của làng đã rất nhiều lần được mời tham dự các hội thi văn hóa – nghệ thuật do tỉnh nhà tổ chức và thường đạt giải cao. Giải nhất toàn đoàn trong Lễ hội văn hóa do huyện Đakrông tổ chức (lễ hội này có nhiều đoàn của Quảng Bình và Thừa Thiên Huế tham dự). Ngoài ra, các lễ hội văn hóa truyền thống khác của tỉnh nhà, ở phần nhạc cổ truyền ban tổ chức thường mời các nghệ nhân nhạc cổ của làng Bích Khê biểu diễn.

Câu lạc bộ Nhạc lễ cổ truyền thôn Bích Khê đã được thành lập năm 2008, bao gồm 30 thành viên, chủ nhiệm CLB là ông Đỗ Văn Thiện và ông Lê Trì. Nhưng do đặc thù của nghề nghiệp, các thành viên của CLB thường bị phân tán do phải đi phục vụ nhạc cổ nhiều nơi nên việc sinh hoạt CLB rất khó thực hiện. Hơn nữa, do khó khăn về kinh tế trong việc đầu tư cho cơ sở vật chất cho CLB. Vì vậy mà cho đến nay CLB chủ yếu mang tính chất của một tổ chức nghề nghiệp, chưa đi vào hoạt động một cách bài bản, mang tính chất của một tổ chức văn hóa nghệ thuật.

Có thể nói rằng: Nhạc lễ cổ truyền của làng Bích Khê đã có từ rất lâu đời, là một trong những cái nôi sản sinh và giữ gìn truyền thống nhạc lễ cổ truyền của tỉnh Quảng Trị. Đây là một loại hình nghệ thuật vừa mang tính văn hóa, vừa mang tính tâm linh. Nhưng rất tiếc là cho đến nay vẫn chưa được các cơ quan chức năng quan tâm, giúp đỡ, hướng dẫn trong việc giữ gìn và phát triển.

 

 

ĐTT.