Thư pháp của Linh Đàn Nguyễn Hữu Kiểm
Bài 1
LÀNG BÍCH KHÊ
Thạc sĩ LÊ THỊ THU THANH
Dâu họ Hoàng-(Đ 16)
Bản đồ Làng BÍCH KHÊ
- Hành chánh.
LÀNG (đơn vị hành chánh hiện nay gọi là THÔN) BÍCH KHÊ là một trong 8 thôn thuộc xã Triệu Long,huyện Triệu Phong tỉnh Quảng Trị.(Tám thôn này là:An Định, Bích Khê, Bích Lộc Triêu, Cồn Bồi Kiệt, Đại Thượng Hạ, Đùng Hói Bàu, Lưu Nghĩa, Phương Ngạn.)
Làng Bích Khê hiện nay có diện tích thổ cư: 38 ha. Đất nông nghiệp: 35 ha. Trong làng có 200 hộ dân, 185 nóc gia, gần 1000 nhân khẩu. Làng có 3 đội sản xuất: đội 1, đội 2, đội 3. Phần lớn cư dân là người thuộc ba họ Lê, Đỗ, Hoàng. Họ Đỗ chia làm hai nhánh gọi là Đỗ Thiên –(Đỗ lớn) và Đỗ Khắc-(Đỗ nhỏ). Họ Hoàng người nhiều thế mạnh nhưng hầu hết đều làm ăn sinh sống ở xa quê – đông đảo nhất là ở thành phố Hồ Chí Minh. Hiện nay có tất cả 16 hộ nội ngoại họ Hoàng đang sinh sống ở làng Bích Khê.
Làng Bích Khê diện tích tuy nhỏ nhưng đất đai màu mỡ nên hoa màu bốn mùa xanh tốt. “Đất lành chim đậu” dân các nơi kéo về sinh sống mỗi ngày mỗi đông. Lúc đầu có 3 họ lớn là Lê, Đỗ, Hoàng. Sau này có dân các nơi đến sinh sống và lập nghiệp nên có thêm các họ như họ Đặng, họ Nguyễn, họ Mai, họ Đào. Trong các dòng họ hiện cư trú tại làng Bích Khê thì họ Đỗ có nhân khẩu nhiều nhất, rồi đến họ Lê, họ Hoàng, các họ khác thì đếm trên đầu ngón tay.
Người đứng đầu chính quyền ở thôn gọi là Trưởng Thôn. Ngoài ra trong làng còn có các hội: Hội phụ nữ, Hội người cao tuổi, Hội cựu chiến binh, Hội khuyến học.
- Đời sống kinh tế.
Xưa kia dân làng Bích Khê chủ yếu sống bằng nghề nông, một năm làm 2 vụ lúa và hoa màu. Nói về nghề nông có lẽ trong ký ức nhiều người không thể nào quên cái máy quạt lúa. Ngày xưa nhà giàu mới có máy này, còn lại quạt lúa thủ công hoặc nhờ gió, xong rồi phơi lúa cho khô. Để có gạo ăn thì phải đưa vào cối xay lúa. Xay lúa rất mệt phải dùng sức để kéo, đẩy cái tay cầm. Lúa xay xong phải đưa vào cái giần sàng nay mà tách ra từng loại: trấu, gạo… Dần sàng này chỉ có các mẹ, các chị khéo tay mới làm được. Xong rồi đưa vào cối cối đá và giã bằng chày cầm tay giã gạo để giã cho trắng ra mới rồi lại dùng dần, sàng, tách các loại cám, tấm, gạo. Thế đấy ngày xưa vất vả thế mới có được hạt gạo trắng thơm ngon. Nhạc sĩ Hoàng Thi Thơ có bài hát Gạo trắng trăng thanh chính là những hạt gạo được sản xuất theo kiểu tiểu thủ công này. Không phải như bây giờ chỉ đưa ra máy xay gạo 10 phút sau là có gạo. Quá hiện đại, ngày xưa phải mất thời gian gấp 100 lần mới có được gạo (có nghĩa là hơn 15 giờ – hơn một buổi – cùng số gạo tương đương).
Ngày nay nghề nông không phải là nghề chủ yếu ở làng Bích Khê, vì người dân chỉ làm đủ gạo, rau để ăn. Mức sống của người dân Bích Khê nay dựa vào nhiều nguồn thu khác. Làng có nhiều người thành đạt, được học hành đào tạo cơ bản. Họ trở thành cán bộ nhà nước, các nhà doanh nghiệp xa quê nhưng có tiền gửi về phụ giúp bố mẹ và gia đình. Hiện nay làng có thêm nhiều nghề mới: nghề mộc, nề, cơ khí, sữa chữa xe máy, buôn bán kinh doanh, dịch vụ. Kinh tế của làng ngày càng được nâng cao, đời sống no đủ.
- Mối quan hệ giữa ba dòng họ lớn ở Bích Khê: Họ Hoàng, Họ Lê và Họ Đỗ.
Hiện nay trên địa bàn làng Bích Khê có trên 5 dòng họ, nhưng lớn nhất vẫn là 3 dòng họ Lê, Đỗ, Hoàng. Mỗi dòng họ tuy có khác nhau nhưng phần lớn sống dựa vào ruộng đất, một số ít tham gia nghề thủ công, một số ít thì tham gia thương nghiệp kèm với nghề nông chăn nuôi, nhưng tất cả họ đều gắn bó với nhau, noi gương các gia đình, cá nhân tiêu biểu trong dòng họ và đều chung một truyền thống tốt đẹp là luôn ý niệm về gốc gác tổ tiên để thành tâm thờ kính. Những gia đình, cá nhân tiêu biểu được các dòng họ noi theo đều có ảnh hưởng to lớn đối với làng xã và thường là chỗ dựa và là niềm từ hào của cả dòng tộc.
Bao đời nay, ở làng Bích Khê người dân làm ăn, sinh sống cùng với nhiều dòng tộc khác và cũng từ đó mới nảy nở các mối quan hệ giao lưu tình cảm, giao lưu văn hoá giữa các thế hệ thanh niên trong các tộc họ mà mình hình thành nhân duyên. Cho nên nhiều đời, đã dựng vợ gả chồng giữa nam, nữ thanh niên các tộc họ trong làng với nhau. Từ đó hình thành mối quan hệ Nội-Ngoại. Ở đâu cũng là bà con, phía nào cũng là anh em, tạo cho tình làng, nghĩa xóm, quan hệ giữa 3 dòng tộc Lê – Đỗ – Hoàng thành mối quan hệ thân thiện, đoàn kết keo sơn, tình làng nghĩa xóm sâu đậm. Vì tất cả đều là anh em, là bà con nội ngoại, mọi quan hệ, mọi bất đồng xảy ra dựa trên cơ sở mà giải quyết.
Mỗi người con làng Bích Khê phải rèn luyện nhân cách, phải có đạo đức, có tài. Đối với bản thân với gia đình, ông bà, cha mẹ, vợ chồng, dòng tộc… tất cả đều phải lấy “Nhân – Lễ – Nghĩa – Trí- Tín” làm gốc. Là con cháu của dòng tộc phải có trách nhiệm chung lo cho mọi việc trong các ngày xuân thu lễ hội, cúng chạp, xây dưng mồ mả. trong các việc tang hiếu. Mọi sự bất hoà nên dàn xếp trong dòng họ thấm tình máu mủ, ruột rà, lấy truyền thống nhân nghĩa mà giải quyết việc bất hoà. Phải luôn xây dựng một gia đình lành mạnh, văn hoá coi đó là nền tảng vững chắc cho dòng tộc. Trong họ tộc mọi người trong gia đình bất kể ai cũng phải có trách nhiệm đóng góp, phải dạy cho con cháu biết được trách nhiệm với dòng họ là quan trọng, trân trọng các mối quan hệ trong cuộc sống như: tang ma, cưới hỏi, giỗ chạp, thăm hỏi lúc đau ốm khó khăn hoạn nạn… Các thế hệ dòng họ Lê – Đỗ – Hoàng đều nhận rõ điều này để giữ gìn cho tộc họ một nét đẹp truyền thống.
Với mỗi dòng họ ở làng Bích Khê, nhà thờ họ hay từ đường luôn có vị trí đặc biệt trong tâm thức của mỗi thành viên trong họ. Nhà thờ hay Từ đường của mỗi dòng họ thường là nơi thờ các cụ tổ tiên, các anh hùng dân tộc, những người có công với đất nước và làm rạng danh dòng họ. Đồng thời cũng là nơi để con cháu tề tựu trong ngày giỗ họ được bày tỏ lòng thành kính trước tổ tiên và cũng là nơi bàn bạc những công việc chung của dòng họ. Đây cũng là truyền thống văn hóa vốn có bao đời của các dòng họ Lê – Đỗ – Hoàng. Hàng năm vào ngày giẫy mã chạp họ tháng 11 âm lịch, con cháu nội ngoại từ khắp nơi hội tụ về từ đường để thắp hương, dâng lễ tạ ơn tiên tổ, trời đất. Đây cũng là dịp để các chi xa, chi gần tìm về nhận họ hàng, phân định trên dưới, anh em, đồng thời cũng là dịp gặp gỡ ấm tình huyết thống, truyền cho nhau nghe về lịch sử dòng tộc, nhắc nhở con cháu về mối quan hệ thiêng liêng gắn bó với họ hàng.
Hiện nay, nhiều dòng họ ở làng Bích Khê hiện vẫn còn lưu giữ được những cuốn gia phả, bia đá và các đạo sắc phong có niên đại hàng trăm năm. Đây chính là tài liệu, là báu vật quý giá ghi lại lịch sử hình thành và phát triển của dòng họ và những điều dăn dạy của tổ tiên với con cháu đời sau. Việc ghi rõ ngày sinh, ngày mất trong cuốn gia phả chính là những tài liệu quý giá cho con cháu đời sau biết được gốc tích, nề nếp gia phong cũng như biết được ngày mất của ông cha mình mà kính cẩn hành lễ.
Ở Bích Khê, các dòng họ đang giữ vai trò quan trọng trong giúp nhau phát triển kinh tế, xóa đói giảm nghèo, đồng thời là chủ thể giải quyết kịp thời và có hiệu quả các xích mích bất hòa và tham gia vào những công việc lớn như: cưới xin, tang lễ, hoạn nạn hay xây dựng nhà cửa của các thành viên trong dòng họ, qua đó tăng cường mối gắn kết trong dòng họ với cộng đồng làng xã, thực hiện nếp sống văn minh trong việc cưới, việc tang và lễ hội, bài trừ các tệ nạn xã hội, bảo tồn và phát huy các công trình thờ các danh nhân của các gia tộc, dòng họ. Ngày nay, bằng việc giữ gìn và phát huy truyền thống gia đình dòng họ, nhiều loại quỹ được lập ra nhằm nâng cao tinh thần đoàn kết, giúp đỡ, tương trợ lẫn nhau. Từ những nguồn quỹ này, các dòng họ đã để kịp thời thăm hỏi các thành viên trong họ ốm đau, mừng thọ cho các cụ cao tuổi và khen thưởng các cháu có thành tích cao trong học tập.
Phong trào khuyến học, khuyến tài trong các dòng họ ở Bích Khê đang phát triển mạnh, góp phần cổ vũ, động viên phong trào học tập suốt đời trong nhân dân và tăng cường sự đoàn kết tương thân, tương ái trong dòng họ. Ví dụ dòng họ Đỗ Thiên làm công tác khuyến học – khuyến tài từ nhiều năm nay và có số quỹ khuyến học lớn ở Bích Khê. Với quy chế hoạt động rõ ràng, Hội đồng gia tộc họ Đỗ Thiên đã xây dựng được quỹ khuyến học đạt 100 triệu đồng, lập được sổ vàng ghi danh những người đỗ đạt cao. Trong 10 năm qua, quỹ khuyến học của dòng họ đã tuyên dương được nhiều em đạt học sinh giỏi. Như đã thành thông lệ, cứ vào ngày giẫy mã tháng 11 âm lịch hàng năm, họ Đỗ Thiên lại tổ chức trao thưởng cho con em mình có thành tích cao trong học tập tại nhà thờ họ. Đây là nét đẹp văn hóa các dòng họ khác có thể học tập.
LTTT.
