Bài 2
TRẤN SƠN NAM- HUYỆN DUY TIÊN
NƠI XUẤT PHÁT NHỮNG BƯỚC CHÂN NAM TIẾN
CỦA TIỀN NHÂN HỌ HOÀNG
Theo Xương Khê Hoàng Tộc Thống Phổ thì họ Hoàng ta có nguồn gốc xa xưa từ trấn Sơn Nam Thượng, nay thuộc huyện Duy Tiên, tỉnh Hà Nam. Đây là một vùng đất văn hóa lớn, vốn nổi tiếng địa linh nhân kiệt. Để hiểu biết thêm về cội nguồn của họ Hoàng, chúng tôi xin cung cấp một số tư liệu và hình ảnh về Trấn Sơn Nam xưa và huyện Duy Tiên, tỉnh Hà Nam ngày nay. Trấn Sơn Nam hay xứ Sơn Nam hay là vùng đất phía nam Thăng Long từ thời Hậu Lê đến nhà Nguyễn.
- Lịch sử thay đổi địa giới và tên gọi
Ngày nay xứ Sơn Nam là các tỉnh Hà Nam, Ninh Bình, Nam Định, Thái Bình và một phần các tỉnh Hưng Yên, Hà Nội (5 huyện phía nam).
Tiền thân của xứ Sơn Nam là thừa tuyên Thiên Trường. Năm Quang Thuận thứ 10 (1469), thời vua Lê Thánh Tông, lần đầu tiên có bản đồ Đại Việt, Thiên Trường được đổi tên là Sơn Nam, bao gồm 11 phủ, trong đó tất cả có 42 huyện
–
Thời Tây Sơn, đổi lộ thành trấn, xứ Sơn Nam được chia ra Sơn Nam Hạ, Sơn Nam Thượng.
Đến đầu triều nhà Nguyễn cơ bản đất Sơn Nam cũ gồm:
– Địa bàn các tỉnh Hưng Yên, Hà Nam (phủ Lý Nhân thời xưa), và một phần tỉnh Hà Tây ngày nay thuộc Sơn Nam Thượng.
– Địa bàn các tỉnh Nam Định, Thái Bình, và một phần tỉnh Ninh Bình ngày nay (các huyện mới khai khẩn ven biển như: Kim Sơn, …) thuộc Sơn Nam Hạ.
– Ranh giới giữa Sơn Nam Hạ và Sơn Nam Thượng là con sông Luộc (bên tả ngạn sông Hồng), và có lẽ là sông Lý Nhân (bên hữu ngạn sông Hồng).
Đến thời vua Minh Mạng nhà Nguyễn (1822), trấn Sơn Nam Hạ đổi tên thành trấn Nam Định, còn trấn Sơn Nam Thượng được gọi là Sơn Nam (như vậy cái tên gọi trấn Sơn Nam được dùng hai lần: trấn Sơn Nam ở triều đại nhà Hậu Lê khác với trấn Sơn Nam đầu nhà Nguyễn, thời sau nhỏ bé hơn nhiều thời trước). Năm 1831 ÷ 1832, thời vua Minh Mạng nhà Nguyễn, thành lập các tỉnh Hà Nội, Hưng Yên, Nam Định, Ninh Bình trên cơ sở các trấn Nam Định, Sơn Nam Thượng cũ và thành Thăng Long cũ. Lúc này trấn Nam Định được đổi thành ra tỉnh Nam Định (bao gồm cả hai tỉnh Nam Định và Thái Bình, trừ huyện Hưng Hà Thái Bình và phần phía Tây huyện Đông Hưng Thái Bình ngày nay thuộc tỉnh Hưng Yên lúc đó). Đến năm 1890, thời vua Thành Thái, trên đất Sơn Nam xưa và Thăng Long cũ, thành lập thêm các tỉnh: Hà Nam (phủ Lý Nhân), Thái Bình (tách từ Nam Định và có nhập thêm một phần, ở phía Nam sông Luộc, của tỉnh Hưng Yên), Cầu Đơ (sau đổi là Hà Đông bao gồm cả: Thường Tín và Ứng Hòa của trấn Sơn Nam xưa).
Năm 1965, chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đã quyết định nhập hai tỉnh Nam Định và Hà Nam thành tỉnh Nam Hà.
Đến năm 1975, tỉnh Nam Hà lại nhập với tỉnh Ninh Bình thành tỉnh Hà Nam Ninh, tỉnh này tồn tại tới năm năm 1991 thì lại được tách thành: Nam Hà và Ninh Bình,.
Năm 1996 chia tỉnh Nam Hà thành hai và từ đây có đủ 3 tỉnh riêng rẽ: Hà Nam, Nam Định và Ninh Bình như hiện nay.
Các di tích và danh thắng
Vùng văn hóa Sơn Nam cùng với xứ Đông là hai vùng giáp biển, do đó có nét văn hóa tương đồng và phân biệt với hai vùng văn hóa Kinh Bắc và xứ Đoài. Ngày nay, trong vùng có khu dự trữ sinh quyển châu thổ sông Hồng được UNESCO công nhận là khu dự trữ sinh quyển thế giới, các lễ hội nổi tiếng như lễ hội Phủ Dày, lễ hội chùa Bái Đính, các lễ hội khai ấn đền Trần ở Thái Bình và Nam Định, lễ hội cố đô Hoa Lư.
Vùng văn hóa Sơn Nam có nhiều di tích và danh thắng nổi tiếng, phân bố đều ở các tỉnh:
– Ninh Bình: Cố đô Hoa Lư, rừng Cúc Phương, Tam Cốc – Bích Động, nhà thờ Phát Diệm, Tràng An…
– Nam Định: đền Trần, phủ Dầy, vườn quốc gia Xuân Thủy Thái Bình: chùa Keo
– Nam Hà Nội: chùa Hương
– Nam Hưng Yên: Phố Hiến.
HUYỆN DUY TIÊN – TỈNH HÀ NAM
NGUYÊN QUÁN CỦA HỌ HOÀNG BÍCH KHÊ
Xưa kia huyện Duy Tiên, tỉnh Hà Nam thuộc trấn Sơn Nam Thượng. Theo Xương Khê Hoàng Tộc thống Phổ thì địa phương nầy chính là nguyên quán của họ Hoàng Bích Khê ta. Vậy nay cũng cần biết đôi nét về địa phương chí của vùng đất nầy, cũng chính là để hiểu thêm về truyền thống lịch sử của dòng họ ta.
Duy Tiên là một huyện nằm ở phía bắc của tỉnh Hà Nam, phía bắc giáp tỉnh Hà Tây cũ (nay đã nhập vào Hà Nội), phía đông giáp sông Hồng và huyện Lý Nhân, phía nam giáp huyện Bình Lục và thành phố Phủ Lý, phía tây giáp Hà Nội (Hà Tây cũ) và huyện Kim Bảng. Diện tích chủ yếu của huyện là đồng bằng.
Lịch sử
Huyện Duy Tiên ban đầu vốn là huyện Duy Tân, thành lập và đặt tên năm Quang Thuận thứ 10 (1469) đời Lê Thánh Tông. Đến đời Lê Trung hưng, đầu niên hiệu Hoằng Định (1601-1619) do kiêng tên huý Kính Tông Lê Duy Tân, đổi là huyện Duy Tiên
Thắng cảnh và di tích
– Chùa Long Đọi Sơn nằm trên Núi Đọi tại xã Đọi Sơn gắn liền với vị vua Lê Đại Hành và lễ Tịch Điền mới được phục hồi từ 2009
– Đền Lảnh Giang thuộc xã Mộc Nam thờ Tam vị danh thần đời Hùng Vương thứ 18 có công giúp vua Hùng Duệ Vương chống lại Thục Phán
– Đình Lũng Xuyên, nơi Nguyễn Hữu Tiến (nhà cách mạng) đã vẽ lá cờ đỏ sao vàng ,quốc kỳ Việt Nam.
– Đền Thôn Câu Tử, xây dựng cách đây rất nhiều năm, nay đã được sửa sang, nằm cạnh sông Châu Giang
– Đình Trung Gián Đông nằm trên Thôn Trung Gián Đông tại xã Châu Giang.
– Đình Ngọc Động (xã Hoàng Đông.
NHỮNG TRUYỀN THỐNG VĂN HÓA LỚN CỦA HUYỆN DUY TIÊN và TRẤN SƠN NAM
Nghề làm trống ở xã Đọi Sơn
MÚA RỐI NƯỚC
Chủ tịch nước Nguyễn Xuân Phúc xuống đồng
Lễ Tịch điền- phục hiện cảnh nhàVua xuống đồng cày ruộng.