Bài 1
NHÀ THỜ HỌ HOÀNG
QUA NHỮNG BƯỚC ĐỔI THAY
Cho đến nay, Họ hoàng Bích Khê đã trải qua 4 “đời nhà thờ Họ”.
- Đời 1: khởi thủy từ thời nào không rõ. Nhưng nếu cứ lấy cuộc đời của kẻ viết bài nầy làm mốc để tính toán thì cách đây gần 70 năm khi điều tra viên còn trong bụng Mạ “nhà thờ Họ đời 1” đã có rồi, và trước đó cả trăm năm tổ tiên nhiều đời họ Hoàng ta đã từng chiêm bái ở “nhà thờ Họ Đời 1” ấy.
Theo một lão bối của họ Hoàng cho biết thì bộ “giàn giá” 5 căn truyền thống của “Đời 1 nhà thờ Họ” nguyên được tổ tiên “tậu” lại của một họ Đạo trong vùng. Họ Đạo này tiến lên xây dựng cho giáo xứ mình một giáo Đường theo kiểu Tây và bán bộ giàn giá ấy cho họ Hoàng Bích Khê.
Đến 1972, như chúng ta đã biết; “đời 1 nhà thờ Họ” “qua đời” vì bom đạn chiến tranh.
- Đời 2: “Nhà thờ họ Hoàng Đời 2” là gọi cho vui vậy thôi, chứ đó không phải là “nhà” mà là “cái dại” với hai tấm tranh cùn ghép lại trên đống gạch vụn để làm chỗ che mưa đụt nắng cho Linh vị Tổ tiên, lúc ấy chỉ còn sót lại một mảnh gỗ mục với hàng thếp vàng đã lóc gần hết. Sau này con cháu đem cưa lọc lại để gắn vào linh vị mới lưu chút di tích ngày xưa. Đây là hiện tượng từng làm đau lòng con cháu nội ngoại họ Hoàng sau ngày đất nước hòa bình về tìm thăm lại cội nguồn cắt rốn chôn nhau. Ai muốn thấy ảnh “cái dại” ấy xin tìm gặp Đời 16 Hoàng hữu Kham ở Vũng Tàu.
“Nhà thờ Họ đời 2” (xin tạm gọi thế) chấm dứt tuổi thọ não nùng ấy vào mùa thu Quý Hợi 1983 sau 11 năm tồn tại dưới dạng cái “mái dại” ấy.
- Đời 3: Đời 3 nhà thờ Họ ra đời vào năm 1983. Nhà thờ Họ Đời này là biểu tượng của tinh thần gia tộc của con cháu họ Hoàng không phân nội ngoại, ở đỉnh cao nhất. Đấy là thời điểm của khó khăn kinh tế mà mỗi người phải làm việc bằng hai, bằng ba mới đủ nuôi sống gia đình. Tuy nhiên, xuất phát từ nỗi xót xa ngậm ngùi đối với tổ tiên khai sáng dòng họ mà một “chiến dịch thắt lưng buộc bụng” đã được các Trưởng bối dòng tộc phát động để con cháu được dịp bày tỏ niềm hiếu nghĩa với cội nguồn. Công lao xin được ghi khắc thật sâu thật đậm cho tất cả mọi người có mang họ Hoàng hay mang họ ngoại đã đổ mồ hôi để đổi lấy vật hạng xây dựng nơi an trú cho anh linh tổ tiên; nhưng cũng xin được biểu dương riêng tích cực của “vận động viên” Hoàng hữu Kham, “nhà tài trợ chính” Hoàng hữu Kiên, kỹ sư thiết kế kiêm chỉ huy công trường Hoàng thạch Cẩm, bộ phận thường trực Trần Cáp – Hoàng thị Thược cùng các cháu ngoại họ Trần, “người anh hùng cô đơn” Hoàng hữu Thục và trên hết là thượng cấp chỉ đạo Hoàng hữu Thước (đã quá cố) – Bên cạnh đó, còn phải nói tới các anh hùng Lao động “vô danh” với thợ nề Hiển đã thi công xây suốt 1 tháng ròng rã để cho nhà thờ Họ Đời 3 có mặt giữa Bích Khê. “Đời 3 nhà thờ Họ Hoàng” ra đời đã “đánh động” tình cảm gia tộc của nhân dân địa phương, khuyến kích cả làng trong việc phục hồi các cơ sở văn hóa truyền thống đã bị mất đi trong chiến tranh và củng cố tinh thần hiếu nghĩa vốn sẵn có từ lâu đời của con dân Bích Khê. Điều đáng tiếc là vật hạn xây dựng hồi ấy đều thuộc loại “tự sản tư tiêu” của Quảng trị “thời bán khai” nên từ đường đời 3 này của Họ Hoàng đã không thể đứng vững được trước những cơn bão lụt thường xuyên của miền Trung nên lại đến lúc phải tái thiết.
- Đời 4: “Nhà thờ Họ Đời 4” được khai sinh trong khí thế đóng góp hồ hởi nhất của con cháu nội ngoại họ Hoàng “thời mở cửa” với nét kiến trúc “tân cổ giao duyên”, bê tông hóa toàn bộ cột kèo chống mối mọt. Có tới “tứ long Triều Tổ”, “nhị phụng nghinh phong”, “nhị quy chầu nguyệt” và “Lưỡng Lân phục địa”. Trong nội thất thì tổ họ và hai tổ phát được ngự “ngai vàng” hẳn hoi – Còn có cả Phổ đồ Hoàng tộc và bảng dẫn trình phát tích của dòng Họ cùng bảng thông tin sinh hoạt nội bộ và bảng liệt kê danh sách con cháu đã đóng góp vào công tác tái thiết, thể hiện một “tính văn hóa” rõ ràng. Đến đây, lại xin được phép biểu dương công đức của nhà thiết kế xây dựng Hoàng Thạch Cẩm, kẻ luôn “thả hồn” vào mọi công trình phụng tự của gia tộc, đồng thời ghi nhớ công đức của nhà thầu Nguyễn Thú ở làng Long Hưng, người đã biến bản thiết kế của kỹ sư họ Hoàng thành hiện thực.
“Đời 4 nhà thờ Họ” chính thức được “khai sinh” vào ngày 25/8/1996 nhằm 12/7 Bính Tý trong niềm hân hoan của con cháu họ Hoàng từ Bắc chí Nam về dự – Ngày đó cũng nhằm ngày mùa báo hiếu Vu Lan.
Tuy nhiên, thành tích hiếu nghĩa này được thành tựu mỹ mãn, trước hết là nhờ tài khôn khéo điều động và kỹ năng quản lý “ngân sách” của thủ quỹ: Đời 15 Hoàng hữu Trung – Tài sản tái thiết do bà con đóng góp không những không hề “sứt mẻ” mà trái lại còn “sinh sôi nẩy nở” thêm tới gần 20 triệu! Ấy cũng là nhờ vị hiền nội của ông Trung đã tích cực giúp “đức ông” thiết kế bày mưu đem về lợi lạc cho cả dòng họ nhà chồng, cũng giống như 1 vị hiền nội khác của ông Đại diện dòng tộc ở Huế đã bao năm giữ vững kỷ cương quản lý quỹ hương hỏa Nghĩa trũng, quỹ hương hỏa “cụ cố” Đời 13, cho cánh Họ Hoàng tại Cố Đô. Không có 2 người dâu hiền này e rằng tiền vô nhà khó như gió vô nhà trống.
Ấy vậy, nhưng thử hỏi, tất cả những thành tựu lớn lao ấy và những biểu dương đang còn quá nhiều thiếu sót nầy sẽ thế nào nếu như không được năng nổ đôn đốc, nhiệt tình chăm sóc, điều hòa của những Đời 14 Hoàng hữu Lạc rồi Hoàng hữu Hạch, đời 15 Hoàng hữu Thước, Hoàng thị Hạnh, Đời 16 Hoàng hữu Dai, Hoàng hữu Kham…vv.
Và cũng như những công trình tái thiết khác của họ, của làng sau chiến tranh, bà con họ Hoàng ở nước ngoài như Mỹ, Anh, Pháp, Úc, Thái Lan… bao giờ cũng bài tỏ nhiệt tình đối với việc lớn của gia tộc. Cái đó là “nước đi ra biển lại mưa về nguồn”.
Sau cùng xin bà con đừng có mới quên cũ. Có được nhà thờ đời 4, phải nhớ đến đời 3, đời 2, đời 1 – đời nào cũng công đức tâm huyết như nhau. Không thể nói đời sau công đức lớn hơn hơn đời trước.
HOÀNG THẠCH TÚ – ( Đ 17)
Nhà thờ Họ HOÀNG đợt trùng tu năm 1983.
. Nhà thờ Họ-trùng tu năm 1996.
NHÀ THỜ CHI NHẤT A
Nhà thờ chi nhất A của họ Hoàng, thường gọi là nhà thờ Chi nằm ở địa đầu làng Bích Khê, đi trên tỉnh lộ rất dễ nhìn thấy. Nhà thờ do ngài Hoàng Hữu Lợi sáng lập cách nay gần 150 năm. Kiến trúc ban đầu do chính ngài thiết kế kiểu dáng, phối cảnh, cả những hoa văn, chi tiết trang trí ở đầu cột kèo cũng do ngài tự tay vẽ mẫu để cho thợ mộc chạm trổ. Nhà thờ không lớn lắm, có lẽ do thời ấy, các ngài ở Chi Nhất còn phải gánh vác kinh phí cho những công trình khác như đình, chùa, nhà thờ họ và cả đàn Nghĩa Trũng. Vào khoảng những thập niên giữa thế kỷ 20, người chăm sóc nhang khói ở từ đường là ông Hoàng Hữu Tăng (tên thường gọi là Chắt). Ông Chắt tuy bị câm và điếc nhưng rất có hoa tay. Ông thường xuyên tô điểm, trang trí vách tường, điện thờ, bố trí hoa cảnh trong sân vườn, nhờ đó nhà thờ luôn luôn được khang trang, ấm cúng. Sau khi ông Chắt qua đời, em trai là ông Hoàng Hữu Thiềm tiếp tục công việc. Ông Thiềm là người tu tại gia nên bày thêm bàn Phật ở chính điện ngày hai lần công phu tụng niệm. Có thêm tiếng chuông tiếng mõ, nhà thờ càng thêm trang nghiêm. Linh vị của liệt tổ, di cảo của tiền nhân và quan trọng nhất là các bản gia phổ gốc bằng chữ Hán và song ngữ Hán Việt đều được lưu giữ tại nhà thờ Chi. Gian chính điện có bức ảnh chân dung của ngài Hoàng Hữu Xứng khổ lớn do một họa sĩ cung đình ở Huế là ông Nguyễn Văn Nhân vẽ theo lối truyền thần ký ức. Trong trận chiến ác liệt dài ngày năm 1972, nhà thờ bị bom đạn phá hủy. May nhờ ông Hoàng Hữu Kham liều chết quay về nhà thờ cứu được toàn bộ gia phổ, di cảo và các sắc phong. Sau hiệp định Paris, ông Hoàng Phủ Ngọc Tường có lần về thăm nhà thờ. Trong đống gạch vụn, ông Tường đã nhặt được một mẫu ván bể nát, chỉ còn sót lại một chữ HOÀNG viết bằng chữ Hán. Đó chính là tấm bảng đề hai chữ Hoàng môn sơn son thếp vàng gắn trên cổng tam quan của nhà thờ chi. Ông Tường coi chữ Hoàng ấy như tấm gia huy, đem về để trên bàn thờ. Sau năm 1975, chúng ta phải ưu tiên tái thiết nhà thờ Họ nên nhà thờ Chi vẫn chỉ là hình ảnh hoài niệm trong ký ức. Có một người đã biến hoài niệm thành hình ảnh cụ thể. Đó là họa sĩ Hoàng Hữu Chỉ. Ông đã dùng ký họa vẽ lại toàn cảnh nhà thờ Chi vào thời chưa bị chiến tranh hủy diệt. Mấy năm sau, kế hoạch tái thiết nhà thờ Chi được tái khởi động với sự tài trợ chính của ông Hoàng Kiều và với sự đóng góp công sức của bà con nội ngoại,tích cực nhất là quí ông Hoàng Hữu Hạch,Hoàng Hữu Pha,Hoàng Hữu Kham …Lúc đầu bản vẽ được giao cho một kiến trúc sư tài năng, tốt nghiệp ở Mỹ là ông Hoàng Mai Hãn, con trai ông Hoàng Mai Lĩnh. Nhưng bản vẽ của ông Hãn quá hoành tráng, vượt mức tài trợ của ông Hoàng Kiều, vả lại không phù hợp với bối cảnh nông thôn còn nhiều khó khăn. Vì vậy người chủ trì công trình nầy là ông Hoàng Hữu Hạch quyết định chỉ giữ lại bức bình phong trong bản vẽ của ông Mai Hãn còn kiến trúc chính của nhà thờ Chi thì đành phải thu nhỏ và tinh giản đi nhiều – đó chính là nhà thờ chúng ta thấy hiện nay. Sau khi hoàn chỉnh phần xác, phần hồn – tức là trang trí, thiết kế nội thất phải nhờ đến hai họa sĩ tài năng trong lĩnh vực này là Hoàng Hữu Chỉ và Hoàng Bích Hoài Anh. Đặc biệt, ông Hoàng Hữu Chỉ là người để lại dấu ấn mỹ thuật trên mọi công trình trùng tu của họ Hoàng: nhà thờ Họ, nhà thờ Chi, Lăng mộ, đàn Nghĩa Trũng, thơ văn, ấn phẩm… Nhà thờ Chi “đời mới” khánh thành vào năm 2005 là niềm vui lớn của bà con họ Hoàng. Năm 2008, khánh thành thêm công trình hồ bán nguyệt rất đẹp ở trước cổng nhà thờ. Công trình này do ông Hoàng Hữu Pha tài trợ đã làm cho kiến trúc nhà thờ càng thêm hoàn chỉnh.
Có một số ý kiến cho rằng các chi phái khác của họ Hoàng ngày nay không còn nhiều người, tuyệt đại đa số đều thuộc chi nhất. Chỉ cần đại tu nhà thờ Họ là đủ. Việc xây lại nhà thờ Chi sẽ làm phân tán tình cảm và hao tốn sức người sức của. Nhưng cũng có nhiều người khác cho rằng lịch sử của họ Hoàng gắn với nhà thờ Chi đã hơn một trăm năm nay. Tâm tư tình cảm, kỷ niệm của bà con họ Hoàng trong nhiều thế hệ gắn với nhà thờ Chi rất thiêng liêng sâu sắc. Bởi vậy việc tái thiết nhà thờ Chi là rất phù hợp với tâm nguyện của bà con. Và tâm nguyện nầy cũng rất chính đáng.
HẠNH HOA
Nhà thờ Chi Nhất A trước năm 1972
Toàn cảnh nhà thờ Chi Nhất A trước năm 1972 -theo tranh vẽ của Hoàng Hữu Chỉ
Nhà thờ Chi Nhất A sau đợt trùng tu và nâng cấp năm 2008
MỘT SỐ SỰ KIỆN VÀ THỜI ĐIỂM ĐÁNG NHỚ
____________________________
* 1972: Nhà thờ Họ và nhà thờ Chi bị bom đạn phá hủy. Làng Bích Khê cùng thị xã Quảng Trị bị san bằng.
* 1975: Một số con cháu họ Hoàng ở trong làng trở về sớm, dựng lại mái nhà thờ Họ bằng tranh tre để ông bà tạm trú.
* 1982: Bà con họ Hoàng góp kinh phí, tính xây lại nhà thờ Chi. Nhưng theo đề nghị của ông Hoàng Hữu Kham đã chuyển sang kế hoạch trùng tu nhà thờ Họ.
* 1983: Khánh thành nhà thờ Họ trùng tu lần thứ nhất – người tài trợ chính trong đợt trùng tu nầy là ông Hoàng Hữu Kiên (Đ.16).
* 1984: Qui táng lăng mộ tiền nhân 4 đời từ Đ.11 đến Đ.14 về khu nghĩa trang Nương Âm.
* 1987: Trùng tu, tôn tạo lăng mộ ngài Thượng thủy tổ Hoàng Công Hội.
* 1989: Đại Hội Họ Hoàng lần I tại Thành Phố Hồ Chí Minh với gần 500 người tham dự.
* 1993: Khánh thành đình làng xây mới.
* 1994: Trùng tu đàn Nghĩa Trũng lần thứ nhất.
* 1996: Trùng tu, nâng cấp nhà thờ họ với sự tài trợ chính của ông Hoàng Kiều. Đồng thời đàn Nghĩa Trũng cũng được trùng tu nâng cấp lần thứ hai với sự tài trợ của ông Hoàng Hữu Kham.
* 1999: Tái thiết chùa Hồng Khê.
* 2001: Đại Hội Họ Hoàng lần II tại TPHCM – Phát hành 2 quyển sách Xương Khê Hoàng Tộc Thống Phổ và đặc san Nếp Nhà.
* 2005: Khánh thành nhà thờ Chi Nhất A được tái thiết trên nền đất cũ với sự tài trợ chính của ông Hoàng Kiều.
* 2008: Khánh thành hồ bán nguyệt trước nhà thờ với sự tài trợ của ông Hoàng Hữu Pha.
* 2010: Lễ hiệp kỵ tại nhà thờ Chi Nhất A – thôn Bích Khê.
__