Bài 3

CHỮ HIẾU

 

Hiếu là hết lòng đối với cha và mẹ lúc cha mẹ còn sống cũng như sau khi các người đã qua đời.

 Công cha như núi Thái Sơn
Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra
Một lòng thờ mẹ kính cha
Cho tròn chữ HIẾU mới là đạo con .”

Mấy câu thơ trên là một cách định nghĩa chữ Hiếu – rất rõ ràng, dễ nhớ và rất nhiều người đã thuộc. Tuy nhiên chữ Hiếu cần phải được hiểu một cách sâu sắc. Theo cách viết chữ Hán, trong chữ HIẾU có chữ TỬ là CON. Trong tiếng Anh có từ tương đương là filial piety và trong tiếng Pháp: la piété filiale. Cả tiếng Anh lẫn tiếng Pháp đều sử dụng từ filial-filiale (thuộc về con cái) để làm rõ nghĩa. Như thế có thể hiểu rằng Hiếu là tình cảm và bổn phận của con cái dành cho CHA MẸ và chỉ dành cho cha mẹ chứ không phải ai khác.  Đạo lý này từ Đông Tây kim cổ đều như vậy, không thay đổi.

Thoạt đầu, Hiếu là một đức tính bẩm sinh, con người không cần học cũng biết. Dần dần văn hóa làm người phát triển, Hiếu không chỉ là bản năng sinh tồn mà được cụ thể hóa thành bổn phận và trách nhiệm. Nho giáo xem chữ Hiếu là nội dung đứng đầu trong Đạo làm người. Vào thời nhà Nguyên (thế kỷ 13-14) có học giả Trung Hoa là Quách Cư Nghiệp biên soạn quyển sách Nhị Thập Tứ Hiếu (24 tấm gương hiếu thảo). Đến đời Hậu Lê, nước ta có Tiến sĩ Lý Văn Phức dịch sách ấy ra chữ Nôm. Hàng trăm năm qua, những tấm gương hiếu thảo trên đời không phải là hiếm nhưng Nhị Thập Tứ Hiếu vẫn được xem là những bài học có ý nghĩa giáo dục sâu sắc. Xin kể vài ví dụ:

     Ngô Mãnh lên tám tuổi. Nhà nghèo, không có mùng. Thương cha mẹ bị muỗi cắn, đêm đêm Ngô Mãnh thường cởi áo nằm trần để dụ muỗi. Mặc cho muỗi chích, cậu bé không xua đuổi vì sợ chúng không hút được máu mình thì sẽ bay sang hút máu cha mẹ.

Đêm hè không màn trướng

Muỗi nhiều chẳng dám nao 

Mặc bây no máu mỡ

Đừng đốt mẹ cha tao

                Dương Hương mười bốn tuổi theo cha ra đồng thăm lúa, xảy có con cọp nhảy ra vồ người cha toan mang đi. Dương Hương nổi giận nhảy lên lưng cọp nào đánh, nào cắn, móc mắt, bóp cổ. Cọp đau quá đành bỏ mồi cúp đuôi chạy mất. Nhờ đó cả hai cha con đều thoát nạn

  Máu dậy tim xung con mắt giận
     Cùi theo tay đấm giống nanh hùm
  Chưa từng có trẻ tranh cùng cọp
Sức mạnh hơn đời ấy hiếu tâm.

* Tấm gương hiếu thảo xuất hiện sớm nhất trong xã hội phong kiến Trung Hoa được biết qua hình ảnh vua Thuấn. Thuấn có người cha tên là Cổ Tẩu, tánh dữ dằn thô bạo. Mẹ ghẻ và em là Tượng rất ngang ngược, độc ác. Cả nhà ai cũng tìm cách hà hiếp Thuấn. Họ bắt ông ra chân núi Lịch cày ruộng để nuôi cả nhà. Thuấn không hề đem lòng oán hận, vui vẻ làm lụng. Lòng hiếu của Thuấn cảm động đến trời đất. Voi rừng giúp Thuấn kéo cày vỡ đất. Chim rừng kéo đến từng đàn, hằng ngày gíup Thuấn nhặt cỏ, bắt sâu.

Mấy phen non Lịch xa xôi
Cỏ chim vì nhặt, ruộng voi vì cày.

      Về sau vua Nghiêu nghe tiếng Thuấn là người hiếu thảo hiền đức, nhường ngôi cho Thuấn (chứ không nhường cho con), mở ra một triều đại thanh bình, ấm no, hạnh phúc cho muôn dân.

     * Vua Trần Anh Tông ở nước ta cũng là một người con hiếu. Một hôm nhân Tết Đoan Ngọ, vua uống rượu ngủ say li bì. Thượng Hoàng Nhân Tông đến thăm thấy thế, nổi giận bỏ ra về. Vua Anh Tông tỉnh rượu, biết mình có lỗi, dâng biểu tạ tội với Thượng Hoàng rồi từ đó bỏ rượu. Ấy bậc đế vương lại càng phải biết giữ đạo hiếu mới có thể trị nước an dân.

Nhưng chữ Hiếu đôi khi không dễ hiểu. Một hôm thầy Tăng Sâm là cao đồ của Khổng Tử bị người cha cầm khúc cây rượt đánh. Tăng Sâm sợ cha đuổi mệt, không dám chạy, đứng lại trân mình chịu đòn. Ai cũng khen là có hiếu. Nhưng Khổng Tử không nghĩ như vậy. Ông dạy Tăng Sâm: ”Lần sau nếu cha đánh bằng roi thì có thể đứng lại chịu trận. Còn nếu cha đánh bằng khúc cây thì phải chạy xa mà tránh đi, nếu không lỡ chết hay bị thương thì sẽ khiến người cha mang tội với lương tâm và với pháp luật.” Học trò lại hỏi: “Giả sử cha phạm tội giết người mà con là pháp quan thì phải xử như thế nào?”. Khổng Tử đáp:“Theo luật, giết người phải đền mạng. Nhưng làm con không thể xử tử hình cha mình. Trong trường hợp đó, người con hiếu phải treo ấn từ quan rồi cõng cha chạy trốn. Còn có trốn thoát được hay không lại là chuyện khác.”

Hiện nay trong các đám tang, không ít trường hợp tang chủ, nhất là những nhà khá giả, quyền quí thường treo bảng “Miễn phúng điếu”. Nhưng có một ông triệu phú trước lúc qua đời dặn con cái: ”Các con phải nhận lễ vật phúng điếu của mọi người dù ít dù nhiều rồi sau này có cơ hội thì đáp lễ. Ấy cũng chính là sự báo hiếu cho cha mẹ. Nghĩ mình giàu có,bận rộn quá, không cần ai phúng điếu là ngại báo hiếu và cũng là thái độ phách lối, khinh bạc với bà con bạn bè.”

Lại một gia đình giàu có khác, cha bệnh nặng. Con cái thì đông nhưng không ai chăm sóc. Họ đưa cha vào một bệnh viện sang trọng, mướn người hộ lý túc trực ngày đêm còn bọn họ chỉ thỉnh thoảng ghé thăm một lát rồi về nhà. Khi cha mất không một người con nào có mặt bên cạnh. Họ làm đám tang thật rình rang và xây ngôi mộ thật hoành tráng, giá đến bạc tỉ. Thật ra, chữ Hiếu không cần phô trương tốn kém đến như vậy. Vào những năm tháng khó khăn của thập niên 1980, một hôm có một chàng trai quê mùa nghèo khổ cõng một bà già đến phòng cấp cứu của bệnh viện Bình Dân ở Thành Phố Hồ Chí Minh. Anh ta chắp tay năn nỉ: “Xin các bác sĩ cứu giùm mẹ tôi. Tôi không có tiền trả viện phí nhưng miễn mẹ tôi sống được, tôi xin đến đây làm lao động công ích để đền ơn”. Thực ra bệnh của mẹ anh không nặng lắm. Sau mười ngày, bà mẹ bình phục. Anh ta đưa mẹ về, thu xếp việc nhà rồi lên trình diện với bệnh viện. Các bác sĩ bảo: “Thôi em về đi. Khỏi cần đền ơn. Đó là bổn phận của người thầy thuốc chúng tôi”. Nhưng anh ta không về mà đi mua một cây chổi, hằng ngày quét sân bệnh viện, từ trước ra sau. Đêm ngủ ngoài hành lang. Nhân viên bệnh viện thấy thương, hằng ngày chia sẻ cơm nước. Anh làm như thế đúng một tháng mới cáo từ bệnh viện mà về quê nhà. Ai cũng khen anh là người con có hiếu và biết trọng lời hứa. Thử so sánh những người con tỉ phú nói trên với cậu học trò nhà quê này, ai là người có lòng báo đáp cho cha mẹ nhiều hơn?

Thiên Lục Nga trong Kinh Thi có câu: Ai tai phụ mẫu, sinh ngã cù lao . (Cảm thương cha mẹ sinh ra ta biết bao khó nhọc). Công ơn cha mẹ như trời biển. Chẳng những đẻ đau mang nặng mà còn phải nuôi dưỡng, chăm sóc, dạy dỗ không ngừng, con cái mới nên người.

Cho nên hễ làm con mà bất hiếu thì không thể nào cư xử tốt đẹp với vợ chồng, con cháu, bạn bè thân thuộc. Gặp khi quốc gia hữu sự cũng đừng hy vọng gì ở hạng người bất hiếu bất mục kia mà lại có thể đứng vào hàng ngũ những người vì dân vì nước.

HOÀNG MẨN TỬ